نگاهی به کارنامه فرامرز قریبیان
بیستوهفتم آبان، «فرامرز قریبیان» بازیگرِ دوستداشتنی و خاطرهانگیزِ ما هشتاد و پنج ساله شد. ضمن تبریکِ تولدِ این چهرهٔ نازنین، اجازه بدهید نگاهی به کارنامهٔ پر و پیمانِ پنجاه سالهٔ حضورش در پیش و پسِ انقلاب بیندازیم و از نقشها و تیپهای متنوعی که با حضورِ گرم او جان گرفته اند، یاد کنیم: از روستاییِ معترضِ فیلمهای «خاک، غزل، پرونده، ریشه درخون، گردباد و خروج» گرفته تا قهرمانِ فیلمهای سناتور، کانی مانگا، طعمه، بندرمه آلود، مروارید سیاه و گناهکاران» و نیز نقشهای متفاوتی چون گوزنها، سایه های بلندباد، ترن، ردپای گرگ، مردبارانی، رقص درغبار، آلزایمر و شهرزیبا» درهمگیِ این آثار میتوان چشمهایی را دید که درعین جدیت و صلابت، بازتابی از احساسات و حیایی شرقی دارد که به سرعت میتواند به اشک بنشیند.
حضوری دلچسب که متاسفانه در نیمی از فیلمهای پروندهاش با فیلمنامههایی کلیشهای و بیظرافت و حضورِ کارگردانانی که قدرِ یک بازیگرِ شش دانگ را نمیدانند و تمامِ لحظاتِ موثرِ فیلم را هدر میدهند. برای گرامیداشت اومروری بر فیلمهایش دردوره یازدهم جشنوارهٔ فجر میکنم که از جهاتی یک دورهٔ ویژه در فعالیتش به حساب میآید. از یک سو، با چهار فیلم، پرکارترین بازیگرِ جشنواره بود و با کاندید شدن برای دو نقش، جایزهٔ بهترین بازیگر راهم گرفت و از سوی دیگر، فیلمهای این دورهاش را میتوان بهعنوانِ نمونهای از فیلمهای با گرایشهای مختلفِ کارنامهاش دانست: «ردِ پایِ گرگ» کاملترین همکاریِ او با سینمای متفاوت، «بندر مه آلود» و «طعمه» از بهترین آثارش در سینمای پلیسی و «گریز» نمونهای از فیلمهای اکشن/تجاری که به قصدِ فروش ساخته میشدند.
«ردِپای گرگ» قطعا یکی از نوستالژیک ترین وجاندارترین خاطراتمان از نقش آفرینیهای او در سینماست. خبرِِ تولیدِ این فیلم و همکاریِ دوبارهٔ کیمیایی و قریبیان، پانزده سال پس از فیلمِ «غزل» کنجکاویبرانگیز بود. اولین گزارشِ پر و پیمان را جواد طوسی در مجلهٔ فیلم از پشتِ صحنهٔ فیلم منتشر کرد که شاملِ شرحی مبسوط از فیلمبرداری چند سکانس کلیدی فیلم بود، البته چند عکسِ جذابِ سیاه و سفید نیز از پشتِ صحنهٔ فیلم بود. فیلم برای نمایش در جشنواره یازدهم آماده شد و از نیمهٔ جشنواره، چند تکرار داشت که طبق سنت آن سالها میشد نسخهٔ کاملِ فیلمها را بدون اعمالِ نظرِ ممیزان و مدیران ریز و درشت دید. عکس زیبای عزیز ساعتی از قریبیان درفیلم که با اورکتی بلند و کلاه بره در خیابان انقلاب درحال راه رفتن بود روی جلد نخستین شماره دنیای تصویر و عکس دیگری که قریبیان با چهره و دستی خونین به دیواری تکیه کرده بر روی جلد هفته نامه سینما، اولین عکسهای رنگی بود که از فیلم منتشر شد. سکانسِ افتتاحیهٔ فیلم را میتوان یکی از بهترین شروعهای سینمای ایران دانست: «شرحِ گرفتنِ عکسی یادگاری در فضای برفیِ کافهای در دربند، بهانهای است برای آشنایی با شخصیتهای اصلی فیلم. رضا (فرامرز قریبیان) میخواهد با مرادش صادق خان و دوستش ناصر، با عشقش طلعت، و صاحبِ کافه، آقا تهرانی عکسی به یادگار بگیرد. بازیِ پُر انرژی و بیانِ سریعِ او همراه با دیالوگهای خوش آهنگ و به یاد ماندنی جلوهای دوچندان دارد: «آقا تهرانی بیاد تو عکس، عکس بره سینهٔ دیوار، دیگه اون دیوار نمیریزه…»
در بخشِ کوتاه اول فیلم که جوانیِ رضا را میبینیم این جنس بازیِ قریبیان همراه با مو و سیبیلهای بلند و سیاه و پالتو و کلاه شاپو و سیگار تکمیل میشود.عکسِ گرفته شده، اولِ فیلم تبدیل به ترجیعبندِ فیلم میشود و در زندان هم تنها مونسِ رضا، این بار ساکت میشود ترکیبی از احساسِ عشق و خیانت و معرفت در بازی است. سکانسِ بسیار موثرِ بعدیِ فیلم نمایشِ گذشتِ زمان است که با حرکت هوشمندانهٔ دوربینِ کلاری، از روی تقویم شروع میشود و با رسیدن به چهرهٔ ناواضحِ میانسالی رضا میرسد که به تدریج وضوح پیدا میکند. رضایی آرام با موهایی جوگندمی و عینکی بر چشم که ردِ گذرِ زمان برآن دیده میشود و بازیِ قریبیان که برخلافِ بخش اولِ فیلم، با طمانینه در سکوت و فکر میگذرد.او در حالی که نامهٔ دوست و مرادش صادق خان را میخواند (نامه همراه با صدایِ گرمِ منوچهر حامدی)، کفشهای دو رنگش را میپوشد، چمدانِ قدیمیاش را برمیدارد و از محلات و گورستانی قدیمی میگذرد که پس از بیست سال، برای کمک به مرادش به تهران بیاید. نحوهٔ راه رفتنهای قریبیان در چند بخشِ فیلم، به نوعی بازتابندهٔ روحیات اوست. با ورود به تهران، درمحیط ترمینال و شهر، خشونت بین آدمها و محیطِ خود را به رخ میکشد و رضا با محیطی جدید روبرو میشود. تنها جایی که برایش همان آرامشِ سابق را تداعی میکند کافه دربند، آقا تهرانی است.
قریبیان در بازیِ درخشانی همهٔ حسرتهایش را با نگاهی بغض آلود نشان میدهد و روبرویِ آقا تهرانی میگوید: «زندان واسه آدم وقار نمیذاره ولی من با وقار رفتم، کسی رو نفروختم، باوقار هم آمدم بیرون.» او برای بازگرداندنِ دخترِ صادقخان بعد سالها دوباره به چاقو متوسل میشود و زخم میخورد. او مسیری را افتان و خیزان طی میکند و در نهایت پس از درگیری در اصطبل با اسب به خیابان میآید. نحوهٔ نشستن و اسب سواری و سکندری خوردنِ قریبیان در خیابانِ انقلاب، و میدان فردوسی بسیار هماهنگ با حس و حال فیلم و یادآورِ وسترنهایی است که عاشقانههای سینمایی جوانی او را در سالن سینماها رقم زده بودند. فیلم موفق میشود همهٔ جنبههای بازیگریِ قریبیان را به بهترین وجه به نمایش بگذارد. هر چند او برای این فیلم هم کاندید شده بود ولی ظاهرا زنده یاد عزت الله انتظامی (که از داوران آن سال بود) بازی او در «بندرِ مه آلود» را بیشتر پسندیده بود و سیمرغ برای آن فیلم نصیب قریبیان شد.
![]()
«بندرِ مهآلود» روایتِ پلیسی تنها بود که درجریانِ پیگیریِ پروندهٔ قتل یک جنوبی در بندری شمالی مجبور میشود با حمایت از پدر زنِ سابقش که مظنون به قتل است، ردپایی از قاتل پیدا کند. طراحی چهره و لباس خاصِ قریبیان و بازی و آمادگیِ بدنیِ او در کنارِ فضاسازی، فیلمنامه و کارگردانیِ موفقِ زندهیاد قویدل، فیلم را در ردهٔ معدود فیلمهای پلیسیِ خوش ساختِ ایران قرار میداد. همکاری قبلی او با قویدل درفیلمِ موفقِ «ترن» نیز برای او سیمرغِ جشنوارهٔ ششم را به ارمغان آورده بود. «طعمه» دیگر فیلمِ پلیسیِ قریبیان در آن سال که فرامرز صدیقی کارگردانی کرده بود به واسطهٔ تمِ رفاقتی که بین پلیس فیلم و معلمِ سابقش (که درگیر اعتیاد شده)، و تاثیرپذیری فیلم از آثار کیمیایی، رنگ و بوی متفاوتی نسبت به فیلمهای حادثهایِ رایج داشت و بده بستانهای بازیِ «قریبیان و اسلامی»، در فیلم خوب درآمده بود.
چهارمین فیلم قریبیان درآن سال هم فیلم تجاری/اکشنِ «گریز» ساختهٔ زنده یاد ناصرمهدی پور بود که در روالِ آثارِ تجاری آن سالها بود که اتکایشان بر ورزیدگیِ جسمیِ بازیگر در صحنههای مهیج و جاذبهٔ تیپِ سینماییاش بود تا ساختارِ درستِ سینمایی فیلم. هر چند به دلیلِ قانونِ ارشاد در استفاده از صدای خودِ بازیگرانِ اصلی، در چهار فیلم ذکر شده صدایِ قریبیان همراه نقشهایش شنیده میشود. دراغلب فیلمهای اولیه او چون «خاک، غزل، پرونده، ریشه درخون، آوار، گمشده، گردباد، مرگِ پلنگ» صدای جلال مقامی و در بیشترِ نقشهای پلیسی/اکشن او نظیرِ «سفیر، پایگاه جهنمی، سناتور، ترن، دلار و مرواریدِ سیاه» صدای با ابهتِ «منوچهر اسماعیلی» مکملِ شخصیت قهرمانی اوست…

