چهارشنبه بیستم آبان سالروزِ درگذشتِ زنده‌یاد «همایون ارشادی»، یکی از بازیگرانِ خوشنام و هنرمندِ سینمای ایران و جهان بود. او از بازی در فیلمِ «طعم گیلاس» تا نقش‌آفرینی در سینمای جهان؛ حضورِ تاثیرگذارش همراه با تکیه بر سکوت و تأمل بود. ارشادی از جمله بازیگرانی بود که ورودش به سینما با مسیری متفاوت از بسیاری از هم‌نسلانش همراه شد. او که تحصیلاتش در رشته معماری بود و مدتی نیز در این حرفه فعالیت می‌کرد، با حضور در فیلم «طعم گیلاس» ساخته عباس کیارستمی به یکی از چهره‌های شناخته‌شده سینمای ایران تبدیل شد. او در این فیلم نقش آقای بدیعی را بر عهده داشت؛ مردی که در جست‌وجوی فردی برای دفن‌کردنِ پیکرش پس از خودکشی است. شخصیتِ بدیعی با نوعی سکوت و انزوای درونی تعریف می‌شود و ارشادی توانست بدون توسل به بازی‌های اغراق‌آمیز، پیچیدگی‌های روحی او را به مخاطب منتقل کند. فیلمی که جایزهٔ نخل طلای جشنواره کن را دریافت کرد، نقطه عطفی در کارنامه بازیگری او بود و زمینهٔ حضورش در آثار مهمِ دیگری را فراهم کرد.
پس از آن، ارشادی در «درخت گلابی» داریوش مهرجویی مقابل دوربین رفت و در نقش محمود، نویسنده‌ای که با گذشته و خاطرات دوران نوجوانی‌اش مواجه می‌شود، حضوری متفاوت داشت. این فیلم با رفت‌وآمد میان گذشته و حال، خاطره و واقعیت، فرصتی برای نمایش نوع دیگری از بازیگری در اختیار او قرار می‌داد. ارشادی در ادامه در فیلم‌هایی چون «مزاحم» سیروس الوند، «واکنش پنجم» تهمینه میلانی، «سیمای زنی در دوردست» علی مصفا و «پرونده هاوانا» علیرضا رئیسیان حضور پیدا کرد. در این میان، همکاری با کارگردانان و جریان‌های متفاوت سینمای ایران نشان می‌داد که او به نقش‌های محدود به یک گونه خاص علاقه‌مند نیست و می‌تواند در موقعیت‌های مختلف داستانی حضور داشته باشد.
یکی از ویژگی‌های کارنامه او، حضور در فیلم‌هایی است که شخصیت‌های اصلی آن‌ها با نوعی بحرانِ درونی یا موقعیتِ دشوارِ اجتماعی و خانوادگی مواجه‌اند. «آینه‌های روبه‌رو» ساختهٔ نگار آذربایجانی، «ملکه» محمدعلی باشه‌آهنگر، «نارنجی‌پوش» داریوش مهرجویی و «اشباح» از دیگر تجربه‌های او در سینمای ایران هستند. ارشادی در «ملکه» در فضایی جنگی ظاهر شد و در فیلم «آینه‌های روبه‌رو» در بستری اجتماعی و انسانی؛ آثاری که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به موقعیتُ انسان در شرایط دشوار می‌پرداختند.
درخت گلابی
موفقیتِ «طعم گیلاس» تنها به سینمای ایران محدود نماند و ارشادی را به سینمای بین‌المللی نیز معرفی کرد. او در فیلم «بادبادک‌باز» به کارگردانی مارک فورستر، در نقش بابا، پدر امیر، ظاهر شد؛ شخصیتی که اقتدار، غرور و پیچیدگی‌های عاطفی او بخش مهمی از روایت فیلم را شکل می‌دهد. حضور در «آگورا» ساخته آلخاندرو آمنابار، «سی دقیقه پس از نیمه‌شب» کاترین بیگلو و «تحت‌تعقیب‌ترین مرد» آنتون کوربین نیز از تجربه‌های بین‌المللی او بود. در این آثار، ارشادی توانست در کنار بازیگران و عواملِ سینمای جهان حضور پیدا کند و دامنهٔ فعالیتِ حرفه‌ای‌اش را گسترش دهد. در سال‌های بعد نیز با بازی در فیلم‌هایی چون «سرو زیر آب»، «مجبوریم»، «عطرآلود» و «ماهور» همچنان به فعالیتش ادامه داد.
مرور این کارنامه نشان می‌دهد که ارشادی بیش از آنکه بازیگری متکی بر نمایش بیرونی احساسات باشد، به انتقال وضعیت روحی شخصیت از طریق نگاه، سکوت و رفتارهای کنترل‌شده گرایش داشت. شاید همین ویژگی بود که نقش‌های او را، حتی در فیلم‌هایی با فضا و مضمونِ متفاوت، واجدِ نوعی هویت مشترک می‌کرد. او از جمله بازیگرانی بود که حضورشان در قاب، بدون نیاز به تأکیدهای اضافی، می‌توانست توجه مخاطب را به خود جلب کند. در ادامه به یکی از آخرین نقش آفرینی‌های او در فیلم « ماهور» باید اشاره کنم: «سکوتی در میانِ موسیقی و اندوه، ویژگی‌هایی است که در فیلم «ماهور» به کارگردانی مجید نیامراد، به بازیگری دارد که بتواند چنین باوری را به تماشاگر منتقل کند. فیلمی که داستان آن با موسیقی، جنگ، صلح و اندوه پدری درهم تنیده شده است.
ارشادی در این فیلم نقش استاد سعید موهبت، موسیقی‌دان و آهنگ‌سازی را بازی می‌کند که پس از شهادتِ فرزندش، سمفونی صلحی می‌نویسد تا از طریقِ موسیقی، پیام دوستی و پایان جنگ را به جهان برساند. درست در زمانی که فرصتی برای اجرای این اثر در اوکراین فراهم می‌شود، خبر ناامیدکننده‌ای درباره امکان پیوند مغز استخوان دخترش، ماهور، دریافت می‌کند. او در موقعیتی قرار می‌گیرد که باید میان رفتن و ماندن تصمیم بگیرد؛ از یک سو آرزوی هنری و پیامِ انسانی‌اش قرار دارد و از سوی دیگر، نگرانی برای تنها یادگار زندگی‌اش. آنچه نقش ارشادی را در چنین موقعیتی قابل تأمل می‌کند، امکانِ نمایشِ هم‌زمانِ دو نوع اندوه است؛ اندوهی که از فقدان فرزند شهیدش به جا مانده و اضطرابی که از احتمال ازدست‌دادن دخترش سرچشمه می‌گیرد. این دو وضعیت عاطفی، شخصیت را در موقعیتی دشوار قرار می‌دهند؛ مردی که از یک طرف می‌خواهد با زبان موسیقی از صلح بگوید و از طرف دیگر، در زندگی شخصی خود با بیم ازدست‌دادن عزیزترین عضو خانواده‌اش روبه‌روست.
بازی ارشادی در چنین نقشی، بیش از آنکه بر واکنش‌های آشکار و احساسات بیرونی تکیه داشته باشد، به همان شیوهٔ همیشگی او، یعنی خویشتن‌داری و انتقالِ احساس از طریقِ حضور، نزدیک می‌شود. چهره جدی و نگاه تأمل‌برانگیز او ظرفیتِ مناسبی برای نمایش مردی دارد که رنج‌هایش را به‌سادگی بر زبان نمی‌آورد. او از آن دسته بازیگرانی است که می‌تواند میان آنچه شخصیت در ظاهر نشان می‌دهد و آنچه در درون تجربه می‌کند، فاصله‌ای ایجاد کند؛ فاصله‌ای که مخاطب را به کشف لایه‌های پنهان شخصیت دعوت می‌کند. البته موفقیتِ چنین نقشی تنها به توانایی بازیگر وابسته نیست و چگونگی پرداختِ شخصیت در فیلمنامه و فرصت‌هایی که کارگردان برای بروز حالاتِ درونی او فراهم می‌کند نیز اهمیت دارد. با این حال، حضورِ ارشادی به شخصیت استاد موهبت، وقار و نوعی اندوه درونی می‌بخشد که با مضمون انسانی فیلم تناسب دارد.
«ماهور» بار دیگر یادآورِ ویژگیِ بازیگری است که به‌جای توضیح دادن احساسات، می‌کوشید آن‌ها را در نگاه و سکوت خود جاری کند؛ بازیگری که حضورش گاه بیش از دیالوگ‌هایش سخن می‌گفت. روح پاک، هنرمند و تاثیرگذارش در آرامش،. یاد او در کارنامهٔ سینمای ایران سبز خواهد بود همیشه…
