برادران سینماساز: مبدا تاریخ سینما، برادران لومیر هستند که در سالِ(۱۸۹۵) با دوربینی به نامِ سینماتوگراف، از خارج شدنِ گروهی از کارگران از کارخانهای و خیس شدن باغبانی توسط پسربچهای شیطان و عبورِ کالسکهچی از خیابان و ورودِ قطاری به ایستگاه، فیلم گرفتند.
در بررسیِ پیشینهی سینما در اراک نیز چند برادر ایفای نقش کردهاند. برادرانِ شایانیان (خسرو و اکُسن) در سالهای پایانیِ دههی بیست، سنگِ بنایِ سینما در «اراک» را در محل کنونیِ پاساژِ امیر کبیر، بنیان گذاشتند و در هفدهم دیماهِ ۱۳۲۷ (سالروز کشف حجاب رضاخانی) آن را افتتاح کردند. این رویداد در شرایطی رخ داد که یکسال قبل از آن، سینمای ایران، از یک فترتِ طولانی مدتِ دوازده ساله رها شده بود و با خروجِ اشغالگران از ایران، و ثباتِ دولتِ مرکزی، زمینه برای تولیدِ فیلمهای ناطق سینمایی و دوبلهی فیلمهای خارجی فراهم شده بود
یک دهه بعد از افتتاحِ سینما «اراک»، برادرانِ امینی(کردوانی) که برادر بزرگتر تهیه کنندهٔ سینما، و دیگری کارگردان، بازیگر و فیلمنامهنویس بود، سینما «ایران» را در ضلعِ جنوبِ شرقیِ باغ ملی اراکِ آن روز تاسیس کردند. رونقِ سینما و علاقهی مردمِ اراک به تماشایِ فیلم، این بار «برادرانِ سیفی» را با تشویق و پشتیبانی پدر، برآن داشت تا سینما «دنیا» را در ضلع دیگرِ این میدان، بسازند و عملاً زنگِ رقابت با «برادرانِ امینی» را به صدا درآورند.
برگِ برندهٔ «برادرانِ امینی» آن بود که آنها در تهران با راه اندازیِ «استودیو عصرِ طلایی» و خط تولیدِ انبوهِ فیلمفارسی، تازهترین فیلمهایشان را تقریبا همزمان با تهران در سینما «ایران» اراک اکران میکردند.
«عزیزالله کردوانی»برادرِ بزرگتر طی بیست سال (از سالِ ۳۲ تا۵۲) به تنهایی، تهیهکنندگیِ شصتوچهار فیلم سینمایی را بر عهده گرفت که در بینِ آنها امضایِ «امینِ امینی»برادر کوچکتر بهعنوانِ کارگردان، در پایِ تعدادی از فیلمها دیده میشد. اما در اینسوی میدان، «برادرانِ سیفی» به خاطرِ بومی بودن، و حضورِ تمام وقت در سینما، در جذبِ خانوادهها، و کشاندنِ طبقهی متوسطِ شهر به سینما، موفقتر عمل کردند. شاید به همین خاطر «برادرانِ امینی» در این رقابت، قافیه را باختند.
نقش اتباع بیگانه در ساخت سینِما
ایرمانوفِ روسی تبار، در سالِ ۱۳۱۲ اولین کسی بود که به ابتکارِ شخصی، اقدام به نمایشِ فیلمهای صامت در طبقهی بالاییِ شرکت برق اراک کرد. شش سال قبل از اینکه سینِما برق افتتاح شود، چند بازرگان و صاحب منصب برای اراک دستگاه ژنراتور برق خریدند تا بخشی از شهر از نعمت روشنایی برخوردار شود. متصدی دستگاهِ تولیدِ برق، یک تبعهی آلمانی به نام هاز بود. ایرمانوف همزمان در طرح نوسازیِ هستهی مرکزیِ شهر به «حاج حسن خوانساری» (بازرگان) و حاج باقر گیاهچی (معمار خوشنام آن روز شهر) در طراحیِ ساختمانهای دو طبقه در خیابانِ تلفنخانه کمک کرد.
ایرمانوف سالنِ اجتماعاتِ چند منظورهای را در طبقهی دومِ ساختمانی در ضلع شمالی خیابان (محل پاساژ امیرکبیر کنونی) احداث کرد و نمایش فیلم را در ساعاتی از شب در سالنِ جدید که آن را «آریان» نامیده بود، تا سال ۱۳۱۷ ادامه داد. همزمان با جنگ دوم جهانی و حضور متفقین (انگلیس، روس و آمریکا) در اراک، نمایش فیلم (احتمالا ۱۶ میلیمتری) توسطِ آپاراتهای سیار در نزدیکِ ایستگاهِ راهاهن و کمپهای اشغالگران، در دیگر نقاطِ شهر، برای سرگرمی سربازانِ بیگانه به نمایش درمیآمد.
اقلیتهای دینیِ سینِما ساز و سینمارو
ایرمانوف بساطِ نمایش فیلم را در اساس برای کارکنانِ ارمنیِ شرکتهای اروپاییِ تولید و توزیع فرش، ارامنهی ساکن در اراک، کارکنانِ کنسولگریِ سفارتِ انگلیس و رجال و اشرافِ شهر که با مدرنیزاسیونِ رضاشاه کنار آمده بودند، پهن کرده بود. با کاسته شدن از فعالیتِ شرکتهای خارجی و عدم استقبال مردم از فیلمهای خارجیِ صامت، ایرمانوف شهر را ترک کرد. ده سال بعد دو برادر ارمنی و روس تبار، سالن را بازسازی کردند و شرایط را برای نمایش فیلمهای ناطق ایرانی و خارجی آماده کردند. خسرو و اکسن نام سینِما را به اراک تغییر دادند. ده سال بعد دو برادر به نام عزیزالله کردوانی و امین امینی که از اقلیتهای کلیمی بودند، سینِما ایران را در سال ۱۳۳۸ در ضلع شرقی باغ ملی احداث کردند.
تهیهکنندگانِ سینماساز
نامِ سینما ایران در اراک از همان سال تاسیس (۱۳۳۸) با نامِ تهیهکنندگان سینما گره خورده است.
برادران کردوانی (امینی)، مالکانِ سینما ایران، یکی تهیهکننده(عزیزالله) و دیگری(امین) کارگردان و بازیگرِ سینِما بود. عزیزالله (استودیوی فیلمسازی عصر طلایی) را در سال ۱۳۳۰ تاسیس کرد.
در سکانسهایی از فیلم سینمایی «مادرِ فداکار» ساخته ابراهیم باقری(۱۳۴۲)، بخشهایی از استودیو عصر طلایی به ضرورت داستانِ فیلم نشان داده میشود که همزمان، چند گروه در آن استودیو مشغولِ فیلمبرداری و تولید هستند. عزیزالله تهیهکنندهٔ بیش از ۶۰ فیلم ایرانی است. او با الگو قراردادنِ نظامِ استودیویی در هالیوود، برای نمایشِ فیلمهایش به دنبالِ زنجیرهٔ سینماییِ مخصوص به خود بود. کردوانی که اقتصاد خوانده بود، شهر ۶۰ هزار نفری اراک را یکی از تارگتهای فروش و جامعهی هدفِ خود قرارداد.
سینما عصر جدید اراک
سال ۴۶ نوبت به (امیرقلی دهش) تهیهکننده دیگرِ سینِما رسید که با خریدِ سینِما ایران اقدام به بازسازی آن کند. پس از بازسازی نام کاپری بر پیشانی سینما نقش بست. سه سال بعد، او (غلامحسین بلوریان) یکی دیگر از تهیهکنندگان را در سینِما ایران شریک کرد. دهش در سال ۱۳۴۹ سنگِ بنایِ سینمایِ مدرنِ قصرطلایی را در خیابان پهلوی آن روز گذاشت و دو سال بعد آن را افتتاح کرد. دهش در طراحی و ساختِ این سینِما از ایدههای دوست ارمنی خود «رابرت اکهارت» بهرههای زیادی برد.
در ابتدای دهه هفتاد، بلوریان سهم دهش را در سینِما آزادی (کاپری) خرید و اقدام به بازسازیِ این سینما کرد و یک سالنِ ۹۰ نفره نیز به سالنِ اصلی و بالکن آن (۳۵۰ صندلی) اضافه کرد. تقدیر اینگونه بود که بعد از بلوریان، سند سینما عصرجدید به نام تهیهکننده دیگری از سینمای ایران به نام (سیدمحمد قاضی) زده شود. قاضی که یکی از فیلمبردارانِ سینمای ایران بود خیلی زود از زیرِ بارِ سینماداری شانه خالی کرد و سینما را به (محسن زلفعلی) که در همسایگی این سینما کسب و کار داشت، فروخت.
زلفعلی با کمکِ موسسه سینما شهر یک سالن دیگر به سینما اضافه کرد تا نام پردیس سینمایی برازنده آن شود. عصر جدید بعد از کرونا به خواب طولانی مدت رفت. مدتی است که تلاشها برای بازگشاییِ این سینما با مالک و مدیریت جدید ادامه دارد…
