هفدهم اردیبهشت تولد اصغر فرهادی، یکی از برجستهترین فیلمسازان سینمای ایران است، چهرهای که به الگوی مثال زدنیِ بسیاری از فیلمسازان سینمای ایران تبدیل شده بطوری که در دههٔ ۱۳۹۰، بسیاری از فیلمهای ایرانی را به لحاظ مضمون، پایانبندیها و نوع بازی گرفتن از بایگران، تحت تأثیر قرار داده است.
فیلمهای او جدا از جشنوارههایی که در کشورش برپا شده، موفق به کسبِ نامزدی در بسیاری از جشنوارههای مهم جهانی بوده و جوایز مهمی از جمله دو اسکار، گلدن گلوب، بفتا، سزار، گویا و ایندیپندنت اسپیریت را کسب کرده است. فرهادی در سال ۲۰۱۲ در نظرخواهی از منتقدان و سینماگران، در مجلهٔ تایم، رتبهی چهارمِ ۱۰۰ چهرهٔ تأثیرگذار سال ۲۰۱۲ را کسب کرد و در همان سال در فهرست ۱۰۰ متفکر جهان در فارین پالیسی و فهرست ۲۳ کارگردان برتر جهان «هافینگتن پست» قرار گرفت. او به انتخابِ متاکریتیک هم مقامِ هشتم فیلمسازان برتر قرن بیست و یکم را کسب کرد.
همسرش پریسا بختآور نیز کارگردان سینما و تلویزیون است و سالها پیش بهعنوان مطبوعاتی، عضو هیات تحریریه مجله فیلم بود. یکی از دختران آنها، سارینا فرهادی، در دو فیلم پدرش بهعنوان بازیگر، درخششی خیرهکننده داشته است.
آنچه فهرستوار برشمردم در روزگارِ پرهیاهوی سینمای امروز، که بسیاری از فیلمها بیش از آنکه از دلِ زندگی برخاسته باشند، محصول فرمولهای تجاری و هیاهوی رسانهایاند، حضور فیلمسازی چون فرهادی نعمتی بزرگ برای سینمای ایران و حتی سینمای جهان است. فرهادی از معدود هنرمندانی است که توانسته بدون تکیه بر جلوههای پر زرقوبرق، بدون قهرمانسازیهای اغراقآمیز و بدون شعارهای مستقیم، عمیقترین لایههای روح و اخلاق انسان معاصر را به تصویر بکشد؛ آن هم با زبانی ساده، انسانی و بهشدت تاثیرگذار.
زادروز او فقط تولد یک کارگردانِ موفق نیست؛ تولد هنرمندی است که نام ایران را با وقار، تفکر و انسانیت به جهان سینما برد. فیلمهایش نهتنها در جشنوارههای بزرگ جهانی تحسین شدهاند، بلکه توانستهاند تماشاگرانی از فرهنگها و زبانهای مختلف را با دغدغههای مشترک انسانی روبهرو کنند. این شاید مهمترین ویژگی سینمای فرهادی باشد: «جهانی بودن، بدون از دست دادن هویت ایرانی.»
فرهادی در آثارش قضاوت نمیکند؛ او انسان را با تمام پیچیدگیها، ضعفها، ترسها و تناقضهایش به نمایش میگذارد. در جهان او، هیچ شخصیت مطلقاً خوب یا بدی وجود ندارد. آدمها اشتباه میکنند، پنهانکاری میکنند، دوست دارند، میترسند و گاهی ناخواسته زندگی دیگران را تغییر میدهند. همین نگاهِ انسانی است که فیلمهای او را ماندگار کرده است. از «رقص در غبار» و «شهر زیبا» گرفته تا «چهارشنبهسوری»، «درباره الی»، «جدایی نادر از سیمین»، «گذشته»، «فروشنده» و «قهرمان»، فرهادی همواره نشان داده که استادِ خلقِ تعلیق در دل زندگی روزمره است. او بدون آنکه به سمت هیجانهای مصنوعی برود، از یک گفتوگوی ساده، یک دروغ کوچک یا یک سوءتفاهم، بحرانی اخلاقی میسازد که ذهن تماشاگر را تا مدتها درگیر میکند.
وقتی «جدایی نادر از سیمین» موفق به دریافت جایزهی اسکار شد، بسیاری آن را فقط پیروزی یک فیلم ندانستند؛ بلکه آن را پیروزیِ فرهنگیِ ملتی دانستند که سالها تصویر واقعیاش در جهان کمتر دیده شده بود. فرهادی با آن فیلم و سپس با «فروشنده»، نشان داد که سینمای ایران هنوز میتواند یکی از مهمترین صداهای انسانی جهان باشد.
اما اهمیتِ فرهادی فقط در جوایز و افتخاراتِ بینالمللی خلاصه نمیشود. ارزش واقعی او در این است که توانست شأن و اعتبار سینمای اندیشمند ایرانی را حفظ کند. او ثابت کرد که میتوان هم محبوب منتقدان بود، هم مخاطب عام را تحت تاثیر قرار داد و هم در عین حال استقلالِ هنری را حفظ کرد. در فیلمهای فرهادی، زنان حضوری بسیار مهم و تاثیرگذار دارند. شخصیتهای زنِ آثار او، برخلافِ بسیاری از کلیشههای رایج، انسانهایی مستقل، پیچیده و دارای هویتاند؛ زنانی که گاه بار اصلی روایت را بر دوش میکشند و تضادهای اخلاقی و اجتماعی جامعه را آشکار میکنند. از سیمین در «جدایی نادر از سیمین» تا رعنا در «فروشنده»، زنان در سینمای او نه در حاشیه، بلکه قلب تپنده داستان هستند.
اصغر فرهادی همچنین یکی از بزرگترین استادان هدایت بازیگر در سینمای معاصر است. کمتر فیلمسازی در ایران توانسته چنین بازیهای دقیق، طبیعی و فراموشنشدنی از بازیگرانش بگیرد. بسیاری از بهترین بازیهای سینمای ایران در دو دهه اخیر، در آثار او شکل گرفتهاند؛ بازیهایی که بهجای نمایشگری، بر حقیقت و احساس متکیاند.
اصغر فرهادی و خاوير باردم بر سر صحنه همه میدانند
در روز تولد این فیلمساز برجسته، باید از او نه فقط برای موفقیتهای جهانیاش، بلکه برای حفظ شرافت و انسانیت در سینما قدردانی کرد. او هنرمندی است که دوربینش به انسان احترام میگذارد؛ حتی زمانی که انسانها در آثارش دچار ضعف، ترس یا اشتباه میشوند. بسیاری از برجستهترین منتقدان و فیلمسازانِ جهان دربارهی او و فیلمهایش، نکتههایی تحسینآمیز گفته و با نوشته اند.
من در مصاحبهای با رودریگو گارسیا مارکز که از فیلمسازان بسیار برجستهی سینمای جهان است نظرش را درباره اصغر فرهادی پرسیدم:
رودریگو گارسیا: من کارش را بسیار دوست دارم، اولین فیلمی که از او دیدم فیلم «درباره الی» بود که آن را فیلم بسیار قابل توجهی یافتم، بعد فیلم «جدایی نادر از سیمین» را دیدم که یکی از بهترین فیلمهای زمانه ماست و همینطور یکی از بهترین فیلمنامههای جهان سینما را دارد. فیلمهای فرهادی همیشه جذابند و سرشار از تعلیق، در عین حال به انتخابهای پیچیدهی آدمها از مسائل اخلاقی و انسانی میپردازند. اهمیتِ فیلمهای او این است که تماشاگران میتوانند خود را در آن پیدا کنند. و نحوهی نگاهش هم بسیار جالب است، مثلاً در «جدایی…» که تضاد زیادی بین شخصیتها موجود بود، ما همه آنها را محق میدیدیم. فیلمنامه آنقدر خوب بود که نقطه نظر همه شخصیتها را درک میکردیم بدون اینکه فیلمساز جانب هیچ کدام از آنها را بگیرد.
اصغر فرهادی و رودریگو گارسیا در گفتگوی تصویری مشترکی برای سینمای بدون مرز
من افتخار داشتهام که در چندین دیدار و گفتوگو در کنار این فیلمساز بزرگ باشم و هر بار، آنچه بیش از جوایز و شهرت جهانیاش در ذهنم مانده، وقار، سادگی و احترام او به دیگران بوده است. او از آن دسته هنرمندانی است که موفقیت، شخصیت انسانیاش را تغییر نداده و شاید همین ویژگی است که باعث میشود آثارش نیز تا این اندازه صادقانه و انسانی باشند.
وقتی هیئت داوران «سینمای بدون مرز» جایزه «پلی بر فراز مرزها» را برای فیلم «قهرمان» در جشنواره بینالمللی فیلم پالم اسپرینگز به او اهدا کرد، میدانستم که این جایزه به هنرمندی تعلق گرفته که مفهوم واقعی پل زدن میان انسانها و فرهنگها را در آثارش معنا کرده است. فرهادی با فیلمهایش نهتنها داستانهایی ایرانی روایت میکند، بلکه احساسات، دغدغهها و پیچیدگیهای مشترک انسانی را به تصویر میکشد؛ همان چیزی که سینما را به زبانی جهانی تبدیل میکند.
آنچه این واقعه را برای من بهیادماندنیتر کرد، حضور شخصی خود او در جمع کوچک ما برای دریافت جایزه بود. اصغر فرهادی بهندرت فرصت میکند که برای دریافت جوایز متعددش شخصاً در مراسمها حاضر شود، اما حضورش در آن گردهمآیی صمیمی، نشانه احترام او به ارتباط انسانی و ارزش قائل شدن برای آدمها بود، نه فقط برای خود جایزه.
در آن شب، بیش از آنکه با یک فیلمساز برنده اسکار روبهرو باشیم، با انسانی روبهرو بودیم که با آرامش، تواضع و شخصیت انسانیاش، همان حس و حقیقتی را منتقل میکرد که سالها در فیلمهایش دیدهایم. شاید راز ماندگاری آثار اصغر فرهادی نیز همین باشد؛ اینکه پیش از هر چیز، او انسان را میشناسد و به انسان احترام میگذارد
«سینمای بدون مرز» زادروزِ اصغر فرهادیِ عزیز را تبریک میگوید؛ فیلمسازی که با آثارش نشان داد سینما هنوز میتواند آینه وجدان انسان باشد. با آرزوی موفقیت «داستانهای موازی» تازهترین ساخته اصغر فرهادیِ در جشنواره سینمایی کن
