درامِ حماسیِ «فلسطین ۳۶» ساختهٔ «آنماری ژاسیر»، جنگهای هولناکِ امروز را نه بهعنوان رویدادهایی استثنایی و جدا از بستر تاریخی، آنگونه که رسانهها نشان میدهند، بلکه بهعنوانِ نقش و حرکتِ استعمار و سیاستهای مداخلهجویانهی غرب که دههها در حال شکلگیری بوده، استادانه، به تصویر میکشد. این فیلم روایتی است تکاندهنده از تاریخِ استعماری، و قیامِ عربیِ سال ۱۹۳۶ علیه سلطهٔ بریتانیا را بهعنوان الگویی برای اشغالِ خیرخواهانه و مدرن! بازخوانی میکند.
فلسطین ۳۶، یک تولید مشترکِ بینالمللی است که به دو زبان عربی و انگلیسی در اورشلیم، کرانهٔ باختری و اردن، فیلمبرداری شده (و پس از آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، گروه سازنده ناچار شدند لوکیشن را منتقل کنند)، فیلم با گروهِ گستردهای از نسلها و طبقات مختلف اجتماعی ساخته شد. بازیگرانی چون هیام عباس، صالح بکری، جرمی آیرونز و لیام کانینگهام در کنار مجموعهای از اجراهای درخشان، تجربهٔ فلسطینیان شهری و روستایی آن دوران و نیز تصویر افسران بریتانیایی حاکم بر «فلسطین تحت قیمومیت» را زنده میکنند.
در داستانی که قهرمانانی بااحساس و ضدقهرمانانی هولناک دارد، آشناترین شخصیتها در جایی میان این دو قرار میگیرند. اختلاف نظر میان اعضای خانوادهها و همسایهها دربارهٔ پیامدهای محدودیتهای آزاردهندهی بریتانیا بر فلسطینیان، در زمانی که موج مهاجرت یهودیان از اروپا در حال افزایش بود، فضایی از سردرگمی و تنش را به تصویر میکشد. امیر، سردبیر روزنامه (با بازی ظافر العابدین)، معتقد است که حتی در دل آشوب، یا شاید بهخاطر آن، میتوان فرصتهای سودآوری پیدا کرد و از اعتصاب علیه بریتانیا حمایت نمیکند. او به همسرش که خبرنگار جسور خلود (با بازی یاسمین المصری) میگوید: «دوستت دارم، حتی اگر در همه چیز همنظر نباشیم.»
اما تحلیلِ همسرش از شرایط کاملاً متفاوت است. او با مرور عکسهای تظاهرات میگوید: «بریتانیا پوشیدنِ کفیه را ممنوع میکند، و خیابان پر از کفیه میشود.» از نگاه و لحنش، جایگاه او بهوضوح مشخص است. در ادامه، منشیِ وجداندردگرفتهٔ کمیسر عالی بریتانیا، که با خلود دوستی دارد، از سرکوب سیستماتیک حقوق اولیهٔ فلسطینیان ابراز نگرانی میکند و به مافوقهایش گزارش میدهد: «تمام چاپخانههای عربی را بستهایم، روزنامهها را ممنوع کردهایم، نامههایشان را سانسور کردهایم، تماسهای تلفنیشان را شنود کردهایم، ایستهای بازرسی و حکومتِ نظامی برقرار کردهایم، حتی دامهایشان را هم گرفتهایم.» رئیس پلیسِ انگلیسی/ایرلندی، چارلز تگارت، در پاسخ میگوید: «ما نمیخواهیم یک ایرلند دیگر داشته باشیم!»
مکانیسمهای شکلگیریِ اشغال، پیوندها و شباهتهایی میان سال ۱۹۳۶ و زمان حال ایجاد میکنند. فیلم نشان میدهد که چگونه خودروها در ایستهای بازرسی متوقف میشوند و مردانِ فلسطینی بازرسی میشوند، چگونه تبلیغات برای سردرگمی و کنترل مردم به کار میرود، چگونه تلاش میشود همبستگی میان عربهای مسلمان و مسیحی تضعیف شود، پرچمها ممنوع میشوند و خانههای غیرنظامیان منفجر میگردند. اردوگاههای اولیهٔ شبیه به اردوگاههای کار اجباری از طریق جمعآوری کامل روستاها در محوطههای محصور، ایجاد میشوند (روشی که از دیگر مستعمرات بریتانیا مانند ایرلند و هند وارد شده بود)، تا مجازاتِ جمعی علیه روستاهایی اعمال شود که مظنون به حمایت از مبارزان هستند. واسطههای بیصداقت تلاش میکنند با وعدههای توخالی معترضان را آرام کنند، در حالی که ساختارهای خشونت همچنان پابرجا است.
نشانههای فرهنگیِ مقاومتِ فلسطینی نیز کاملاً معاصر به نظر میرسند: لبخندهای سرشار از خشمِ بازداشتشدگان، نقشِ حیاتیِ زنان در فرهنگ و مبارزه، و کودکانی که با زخمهای روانی مجبورند خیلی زود وارد میدانِ مبارزه شوند، زیرا انتخاب دیگری ندارند.
با وجودِ ساختارِ گسترده و چندروایتیِ فیلم، هستهٔ احساسی آن بسیار صمیمی باقی میماند و بر روابط میان شخصیتها و پیوندشان با سرزمین تمرکز دارد. یکی دیگر از دستاوردهای چشمگیرِ فیلم، بافتِ بصریِ آن است که تصاویر آرشیویِ رنگیشده از فلسطین، نمایانگر جامعهای زنده، پرجنبوجوش،چندفرهنگی و متکثر در دههٔ ۱۹۳۰ را با فیلمبرداریِ اصلی ترکیب میکند؛ تغییری که از طریقِ تغییرِ قابِ تصویر حس میشود. این گذارها، هم زیبا و هم وهمآلودند و تعهد فیلم به اصالت را برجسته میکنند، جایی که بازیگران، دکورها، رنگها، مناظر و معماری در هم میآمیزند تا تصویری یکپارچه از جامعهای بسازند که هنوز بهطور کامل از ورود به یک مبارزهٔ طولانی برای بقا و هویت آگاه نیست.
تا زمانی که تیتراژ پایانی نمایش داده میشود، فیلم بهروشنی نشان داده است که اگرچه این داستان به پایان نرسیده، اما هرگز از جامعهی بشری، پاک نخواهد شد…
(در مورد این فیلم، همکارمان، ژاکلین راش ریورا، گفتوگویی خواندنی با آنماری ژاسپر انجام داده که دعوت میکنیم که بزودی آن را در سینمای بدون مرز بخوانید)
و این متنِ شناسنامه فیلم.
فلسطین ۳۶
کارگردان و نویسنده فیلمنامه: آنماری ژاسیر
محصول مشترک: فلسطین، بریتانیا، فرانسه، دانمارک، نروژ، قطر، عربستان، اردن و امارات متحده عربی.
محصول: ۲۰۲۵
زبانها: عربی، انگلیسی
مدت: ۱۱۹ دقیقه
بازیگران: هیام عباس، صالح بکری، کامل الباشا، یاسمین المصری، جلال الطویل، رابرت آرامایو، یافا بکری، کریم داود عنایه، وردی ایلابونی، ورد حلّو، بیلی هاول، ظافر العابدین، جرمی آیرونز، لیام کانینگهام
