این موضوع به تدریج به یک پرسش اساسی در حال و هوای جشنوارهی برلیناله تبدیل میشود: «تا چه اندازه انتظار میرود جشنوارهای که خود را محفل و تریبونی برای بحثهای اجتماعی میداند، موضع گیری و حسِ مسئولیت نشان دهد؟ و آیا بازیگران و کارگردانان موظف اند دربارهی مناقشات و بحرانهای جاری به صورتِ علنی اعلام موضع کنند؟»
این موضوع مانندِ یک نخ سرخ در روزهای نخستِ جشنواره امتداد مییابد. در کنفرانسهای مطبوعاتی، از ستارگانِ بینالمللی دربارهی موضعگیریِ سیاسیشان پرسیده میشود؛ چه درباره درگیریهای خاورمیانه و چه درباره وضعیت در ایالات متحده آمریکا. اغلبِ بازیگران، از پاسخ طفره میروند. در آخرِ هفته، مدیریتِ جشنواره وارد عمل شد و در حمایت از فیلمسازان موضعگیری کرد.
دخالت رئیس جشنواره:
رئیس برلیناله، ترسیا توتله
رئیس برلیناله، Tricia Tuttle، ترسیا توتله در یادداشتی مفصل، توضیح داد که در این جشنواره، خواستِ آزادی بیان با صدای بلند مطرح شده است و آزادیِ بیان نیز وجود دارد. او نوشت: «اما به طور فزایندهای از فیلمسازانِ حاضر در جشنواره انتظار میرود به هر پرسشی که از آنها مطرح میشود پاسخ دهند.» او ادامه داد: «اگر پاسخ ندهند، مورد انتقاد قرار میگیرند. اگر پاسخ بدهند و پاسخشان خوشایند نباشد، باز هم مورد انتقاد قرار میگیرند. و اگر نتوانند افکار پیچیدهی خود را در قالب یک جمله کوتاهِ رسانهای بیان کنند، زمانی که میکروفونی مقابلشان گرفته میشود در حالی که در اصل میخواستند در زمینهای کاملاً متفاوت صحبت کنند، باز هم با انتقاد رو به رو میشوند.»
به گفتهی او، هنرمندان آزادند که حق آزادی بیان خود را هرگونه که خودشان صلاح میدانند اعمال کنند. برای نمونه، وقتی از روپرت گرینت Rupert Grint (بازیگر مجموعه هری پاترHarry Potter) درباره وضعیت کشورش بریتانیا پرسیده شد، گفت که خودش زمانهایی را برای اظهارنظر انتخاب میکند. او پس از چند جمله کوتاه افزود: «از من خواهید شنید…»
رویدادهای فرهنگی بهعنوان تریبون های اخلاقی، در همان آغازِ جشنواره، یک روزنامهنگارِ برلیناله را متهم کرد که با مردم ایران و اوکراین اعلام همبستگی کرده، اما با فلسطینیان نه. او از هیئت داوران پرسید آیا در شرایطی که «دولت آلمان از نسل کشی در غزه حمایت میکند و تأمین کنندهی اصلی مالی برلیناله است»، این «برخوردِ گزینشی با حقوق بشر» را تأیید میکنند یا نه. اسرائیل ارتکاب نسل کشی در نوار غزه را رد میکند و دولتِ آلمان نیز اقداماتِ ارتش اسرائیل را چنین ارزیابی نمیکند.
رئیس هیئت داوران، ویم وندرس Wim Wenders، پاسخ داد که آنها نمیتوانند وارد عرصهی سیاست شوند. به گفته او، فیلمسازان باید از سیاست فاصله بگیرند و نقشِ نوعی وزنهی تعادل در برابر سیاست را ایفا کنند. این موضع گیری باعث شد نویسنده هندی، آرون تادی رای Arundhati Roy، حضور خود در Berlinale را لغو کند.برلیناله نشان میدهد که رویدادهای فرهنگی به طور فزایندهای به عنوانِ تریبونهای اخلاقی درک میشوند.
ویم وندرس
همزمان، انتظار از چهرههای مشهور برای اعلامِ موضع نیز افزایش یافته است. اما آیا این انتظار واقعاً منصفانه است؟ فیلمسازان خودشان چه میگویند؟
برلیناله که تا یکشنبهی آینده ادامه دارد، به عنوانِ جشنوارهای کاملاً سیاسی شناخته میشود. در میانِ بازیگران نیز روشن است که هرکدام به شکلی متفاوت با این انتظار مواجه میشوند. برخی ترجیح میدهند سیاست را در آثارشان مطرح کنند، نه روی صحنه. برای نمونه، بازیگری مثلِ Jannis Niewöhner توضیح میدهد که برایش مهم است در فیلمهایی حضور داشته باشد که آنها را از نظر سیاسی مرتبط و معنادار میداند، اما این، لزوما به این معنا نیست که خودش هم بایستد و پیام سیاسی مستقیمی بیان کند. او این موضوع را در گفتوگو با خبرگزاری آلمان (dpa) مطرح کرد.
در مقابل، ادین حسنوویچ (Edin Hasanović)، این دیدگاه را که فیلم سازان نباید وارد عرصهی سیاست شوند، مسئلهدار میداند. او میگوید: «به نظر من، دقیقاً در چنین زمانهای دشواری است که ما، فیلم سازان و هنرمندان، باید نشانه بگذاریم، سیاسی باشیم و هرجا که میتوانیم موضع بگیریم.»
برخی نیز از نوعی سردرگمی و تردید سخن میگویند؛ از ترس این که سخنانشان بد فهمیده شود یا به شکلی دیگر تفسیر شود.
- این مقاله در مورد جشنواره برلین و بحث و نظر درمورد دیدگاههای سیاسیِ هنرمندان، از مصاحبههای ویم وندرس که در روزنامه زایت( زمان) چاپ شده، ترجمه شده است.
