فیلم «بت» ساختهٔ حمید نعمتالله، با ایدهای نامتعارف درباره تلاشِ یک دختر ناشنوا (لیلا حاتمی) برای شکستنِ رکوردِ بیدار ماندن آغاز میشود؛ ایدهای که ابتدا من را به یاد فیلم نوارِ «بیخوابی» ساختهٔ کریستوفر نولان با بازیِ آلپاچینو انداخت که او نقشِ پلیسی را بازی میکند که درگیرودارِ یک پروندهٔ جنایی و مبارزه با دنیای زیرزمینیِ خلافکاران، و وقوع یک قتل، پسرش هم ربوده میشود و کارآگاه دچار عذاب وجدان و بیخوابی میشود. «بت» اما حکایت دیگری را پیگیری میکند و باوجود آنکه ظرفیتِ تبدیل شدن به موقعیتی جذاب و تأملبرانگیز را دارد، اما فیلمساز چنان شیفتهٔ این موقعیت و ظرفیتهای نمایشی آن شده که بهتدریج از پرداختِ منسجمِ داستان فاصله میگیرد. نتیجه، روایتی میشود با ریتمی کند که در مدتزمانی بیش از دو ساعت، شاید میتوانست با حذف برخی موقعیتها و خردهروایتها، به اثری فشردهتر و تأثیرگذارتر تبدیل شود.
حمید نعمتالله در این فیلم قصد دارد مخاطبان جوان و بهویژه نسل زد را هدف قرار دهد. به همین دلیل، فضای مجازی و بهخصوص اینستاگرام، سهمِ قابلتوجهی در جهانِ فیلم پیدا کرده است. شخصیتها مدام در پیِ افزایش بازدید، فالوور و جلب توجه بیشترند؛ گویی ارزش و هویت اجتماعی آنها به میزانِ دیده شدن در صفحاتِ مجازیشان وابسته است. اما مسئله اصلی اینجاست که فیلم، در جریانِ نقدِ این مناسبات، گرفتارِ همان منطقی میشود که قصد افشای آن را دارد؛ یعنی استفاده از هیجان، رفتارهای افراطی و جذابیتهای گاه خشونتآمیز برای جلب توجه تماشاگر.
«بت» شروع امیدوارکنندهای دارد. طبیعت زیبای دماوند، کندوهای زنبور عسل و توصیفِ دخترِ ناشنوا از زندگیِ زنبورهای ملکه، فضایی دلپذیر و متفاوت خلق میکند. این بخشها به تماشاگر فرصت میدهند در جهان آرام و تماشایی فیلم نفس بکشد، اما این فرصت چندان دوام نمیآورد. فیلم بهسرعت از این فضای لطیف فاصله میگیرد و وارد دنیای پرتنش و آشفتهٔ شبکههای اجتماعی میشود؛ دنیایی که در آن شخصیتها بهتدریج چهرهٔ دیگری از خود نشان میدهند. برادر دختر (نوید پورفرج) و دوست او (لیلی رشیدی) از جمله شخصیتهایی هستند که تغییر رفتارشان بهسرعت اتفاق میافتد و جهان فیلم را به سمت تیرگی و خشونت میبرد. حتی همکار ناشنوای زن نیز با نمایشٓ مهارتهای رزمی، در امتداد همین فضای خشونتآمیز قرار میگیرد. مشکل اینجاست که این تغییرِ لحن و رفتارها، بهجای آنکه از دل تحول تدریجی شخصیتها و منطق درامِ فیلم بیرون بیاید، گاهی شتابزده و تحمیلی میشود.
به نظر میرسد اشتیاق بیش از اندازهٔ کارگردانِ خلاف و باذوقِ ما برای نمایشِ پشت پردهٔ رسواکنندهٔ فضای مجازی، بر انسجام روایت غلبه کرده است. نعمتالله چنان در نمایش جنبههای منفیِ این فضا پیش میرود که فرصت پرداختِ دقیقتر شخصیتها و حفظِ تعادل میان موقعیتهای داستانی را از دست میدهد. این تغییرِ لحن، فقط به معنای فاصله گرفتن از فضای دلپذیر ابتدای فیلم نیست؛ بلکه فاصله گرفتن از برخی ویژگیهای دوستداشتنیِ آثار قبلی او نیز حتما هست.
از سوی دیگر، نمیتوان تأثیر تجربهٔ توقیفِ چند سالهٔ فیلم قبلی او، «قاتل وحشی» را در شکلگیریِ فضای عصبی «بت» نادیده گرفت. هرچند نمیتوان با قطعیت دربارهٔ انگیزههای شخصی فیلمساز قضاوت کرد، اما حاصلِ تماشای فیلم، این احساس را ایجاد میکند که نوعی خشم و اعتراض در تار و پود آن جریان دارد. صحنه پایانیِ هجوم کودکان به شخصیت برادر، نمونهای از همین نگاه است؛ صحنهای که بیش از آنکه از دل منطق دراماتیک فیلم بیرون آمده باشد، به بیانیهای عصبی تبدیل شده است. در برخی لحظات نیز به نظر میرسد فیلم برای جلب توجه بیشتر مخاطب، به سراغ موقعیتهایی میرود که ارتباط چندانی با جهان شکلگرفته در داستان ندارند. صحنه رقص عربی مرد را میتوان نمونهای از این انتخاب دانست؛ موقعیتی که بیش از آنکه به پیشبرد روایت یا تکمیل شخصیتها کمک کند، به نظر میرسد با هدف افزودن جذابیتهای نمایشی، به فیلم تحمیل شده است.
مشکل اساسی «بت» شاید همین فاصلهای باشد که میانِ جهان اجتماعی مورد ادعای فیلم و جهان ذهنی فیلمساز ایجاد شده است. نعمتالله در تلاش است مناسبات نسلی را به تصویر بکشد که بخش مهمی از زندگیاش در فضای مجازی میگذرد، اما این جهان در برخی لحظات چنان بیرونی و تصنعی به نظر میرسد که تماشاگر نمیتواند ارتباطی طبیعی با آن برقرار کند. حاصل این فاصله، نوعی احساس عدم صداقت در روایت است؛ احساسی که بهتدریج مانع همدلی مخاطب با شخصیتها و موقعیتهای فیلم میشود.
شاید مهمترین تناقض فیلم همین باشد؛ فیلمسازی که میخواهد دام فضای مجازی را به تماشاگر نشان دهد، خود در دام جذابیتهای آن گرفتار شده است. «بت» قرار بود با نقدِ عطشِ دیده شدن و مناسبات بیمارگونهٔ فضای مجازی، تصویری از جامعه امروز ارائه دهد، اما در نهایت خود به همان ابزارهایی متوسل میشود که قصد نقدشان را دارد. فیلم برای جلب توجه، به هیجانسازی و موقعیتهای افراطی پناه میبرد و در این مسیر، بخشی از ظرافت و انسجام سینمایی آثار قبلی حمید نعمتالله را از دست میدهد…

